01:24 w nocy, w Czarnobylu

Mijają 34 lata od największej katastrofy jądrowej na świecie, która odmieniła świat w sensie politycznym i naukowym.


01:24 w nocy, w Czarnobylu

To właśnie o tej godzinie 26 kwietnia 1986 roku eksplodował blok reaktora jądrowego numer 4 w Elektrowni Czarnobyl leżącej na Ukrainie (byłe ZSRR). Katastrofa uznawana jest za pierwszą i największą katastrofę jądrową na ziemi. Zaklasyfikowano ją do najwyższe 7 kategorii INES (Międzynarodowa Skala Zdarzeń Jądrowych i Radiologicznych). Druga katastrofa zaklasyfikowana do siódemki INES to awaria w elektrowni w Fukushimie (Japonia) z 2011 roku. Katastrofę w Czarnobylu uznaje się za początek upadku ZSRR.

Prypeć, a nie Czarnobyl

Budowa elektrowni zaczęła się w 1972 roku. Jednak to w 1966 roku wybrano tereny niedaleko wsi Kopaczi w obwodzie Kijowskim na budowę kompleksu elektrowni. Elektrownia w Czarnobylu miała być największą elektrownią w całym Związku Radzieckim. Zaplanowano budowę 6 bloków energetycznych o mocy 1000 MW każdy. Wybudowano 4 reaktory. Około 4 kilometrów od elektrowni władze radzieckie podjęły decyzję o budowie miasta dla pracowników elektrowni. Miasto nazwano Prypeć. Samo miasto Czarnobyl zlokalizowane było ponad 18 kilometrów od elektrowni. To właśnie Prypeć jest bodaj najbardziej znanym miastem-widmo na świecie. Wszystkie kadry wskazujące wysiedlone, opuszczone miasto pochodzą właśnie stamtąd. W dniu katastrofy, w Prypeci mieszkało około 50 tysięcy ludzi, z czego większość nie przekraczała wiekiem 40 lat, a średnia wieku wynosiła 26 lat. Miasto przez władze radzieckie tworzone było jako miasto-utopia. Mieszkańcy mieli mieć wszystko czego potrzebują. Dostęp do kultury (Pałac kultury Energetyk, kino Prometeusz), sportu i rekreacji, handlu i transportu. Młode rodziny miały do dyspozycji 15 przedszkoli, 5 szkół podstawowych i szkołę zawodową. W mieście zlokalizowano również jeden z najnowocześniejszych szpitali w całym Związku Radzieckim. „Uwielbiałam to miasto – wspominała. – Krzewy róż przy chodnikach. Wokół miasta były las, jeziora, nad rzeką piaszczysta plaża. Przyjaciele. W Prypeci było wszystko” Takie słowa zawarła w swojej książce Kate Brown „Czarnobyl Instrukcja Przetrwania” [1] cytując Nadię Sawczenko, pracownicę elektrowni.

Prypeć miało być rajem, a stało się w rzeczywistości piekłem, gdzie trzy dni po eksplozji reaktora zarządzono ewakuację wszystkich mieszkańców. Od tego momentu w mieście przebywało tylko wojsko, naukowcy oraz osoby walczące ze skutkami awarii, a w późniejszym czasie likwidatorzy lub jak ich nazywano bioroboty.

Montaż zdjęć z Prypeci / Wikiwind (montage); (WT-en) RealLeo at English Wikivoyage (Pripyat CentralSquare.jpg); Jorge Franganillo from Barcelona, Spain (Pripyat (38307778522).jpg, Pripyat welcome sign (38071252145).jpg, Pripyat (38338630751).jpg); Alexander Blecher, blecher.info (Chernobyl Exclusion Zone (2015) 68.JPG); Shanomag (The Abandoned Sport Hall in Pripyat - Chernobyl.jpg).

Walery Chodemczuk

Oficjalne źródła podają, że w wyniku wybuchu w reaktorze numer 4 Czarnobylskiej Elektrowni zmarło 31 osób. Wedle oficjalnego raportu Forum Czarnobylskiego opublikowanego w 2005 roku, w Wiedniu ofiar wybuchu było 50. Raport UNSCEAR (Komitet Naukowy ONZ ds. Skutków Promieniowania Jądrowego) wylicza, że w pierwszych 4 miesiącach po katastrofie, w wyniku choroby popromiennej zmarło 28 osób, później zmarły kolejne 4 osoby. Pierwszą ofiarą wybuchu był Walery Illicz Chodemczuk. W czasie eksplozji znajdował się w południowej maszynowni pomp obiegowych bloku czwartego. Najprawdopodobniej zginął wraz z eksplozją stając się pierwszą ofiarą. Jego ciała nigdy nie odnaleziono, zostało prawdopodobnie pogrzebane w zgliszczach pomieszczenia, w których się znajdował. Przy obecnym wejściu na teren bloku nr 4 w tzw. Złotym Korytarzu umieszczono tablicę pamięci Walerego Chodemczuka. Pozostałe ofiary, których śmierć na pewno spowodowana była otrzymaniem śmiertelnej dawki promieniowania to pracownicy elektrowni, strażacy gaszący pożar, który wybuchł po awarii oraz pracownicy fabryki turbin.

Tablica upamiętniająca Walerego Chodemczuka w budynku reaktora / Napromieniowani.pl

Przyczyny wybuchu i opad radioaktywny

Za przyczyny wybuchu uznano przede wszystkim błędy konstrukcyjne podczas budowy i wady samego reaktora RBMK-1000. Bezpośrednią przyczyną wybuchu był jednak test przeprowadzony w nocy z 25 na 26 kwietnia 1986 roku. Test miał na celu weryfikację jak długo w sytuacji awaryjnej, po ustaniu napędzania turbin generatorów parą z reaktora, energia kinetyczna ich ruchu obrotowego produkuje wystarczającą ilość energii elektrycznej dla potrzeb awaryjnego sterowania reaktorem. Czas ten potrzebny jest, by uruchomić system awaryjnego zasilania elektrycznego sterowania reaktorem.

Doszło do dwóch wybuchów. Pierwszy wybuch został spowodowany wzrostem ciśnienia pary wodnej wewnątrz reaktora. Ten wybuch nie spowodował jeszcze katastrofalnych skutków. Drugi o wiele większy wybuch spowodowany został eksplozją tlenu i wodoru. Drugi wybuch uniósł ważącą tysiąc dwieście ton pokrywę reaktora oraz zniszczył sam budynek reaktora. Wybuchy spowodowały, że do wnętrza reaktora dostało się powietrze, co zapoczątkowało pożar grafitu wewnątrz bloku reaktora i emisję cząstek radioaktywnych do atmosfery.

Płonący grafit wydzielał wysoki na około kilometr słup dymu zawierający wyjątkowo radioaktywne cząsteczki. Uważa się, że w okolicy reaktora dawkę śmiertelnego promieniowania (100 R/h) będący tam strażacy otrzymali w ciągu kilku minut od przyjazdu. Pożar grafitu trwał kilka dni, co spowodowało, że do atmosfery wydostały się ogromne ilości cząstek promieniotwórczych. Największy opad radioaktywny zanotowano na terenach przylegających do elektrowni, w promieniu 30 km. Najbardziej znanym terenem intensywnego opadu radioaktywnego jest czerwony las. Jest to teren, który porośnięty był sosnami, które porażone opadem radioaktywnym obumarły przybierając rdzawy kolor. Oficjalnie las został zlikwidowany poprzez usunięcie drzew i zakopanie ich na cmentarzysku odpadów popromiennych. Radioaktywna chmura przeszła przez tereny Ukrainy (w tym nad Kijowem), nad Białorusią i większą częścią Europy środkowej, północnej i zachodniej. Pierwszym krajem, który poinformował o podwyższonym promieniowaniu była Szwecja. Na terenie elektrowni atomowej w Forsmark pracownicy odnotowali podwyższony poziom radioaktywności. Po zweryfikowaniu, że poziom radiacji nie jest podniesiony przez awarię szwedzkiej elektrowni poinformowano o tym Międzynarodową Agencję Energii Atomowej oraz jej dyrektora Hansa Blixa. Na początku władze ZSRR zaprzeczały, aby promieniowanie pochodziło z ich terenu. Dopiero przelot amerykańskiego satelity nad terenem elektrowni w Czarnobylu pokazał wydostające się kłęby dymu i zniszczone budynki. ZSRR dopiero po kilku dniach potwierdziło katastrofę w elektrowni.

Dokument Bitwa o Czarnobyl

Usuwanie skutków katastrofy

Bezpośrednio do usuwania skutków katastrofy skierowano wojsko. Po wysiedleniu najbliższych miejscowości przystąpiono do dekontaminacji terenu i budynków. Wybito całą zwierzynę znajdującą się w zamkniętej zonie. Ze względu na ilość pracy do wykonania zaczęto powoływać również cywili. Łącznie przy akcji usuwania skutków awarii pracowało ponad 300 tysięcy osób. Osoby te znane były, jako likwidatorzy, a wojskowi pracujący przy samym reaktorze nazywani byli biorobotami. W miesiącach po awarii nad pozostałościami budynku reaktora zbudowany został prowizoryczny i tymczasowy sarkofag, który miał zatrzymać wydostawanie się promieniowania na zewnątrz reaktora. W 2010 roku rozpoczęła się budowa Arki (Nova Arka), czyli nowego sarkofagu, który został nałożony w 2018 roku na wcześniejszy prowizoryczny.

Czarnobyl w kulturze

Powstała niezliczona ilość filmów dokumentalnych na temat katastrofy w Czarnobylu. HBO nakręciło również serial fabularny Czarnobyl. Powstało również dużo ciekawych książek. Poniżej przedstawiam listę książek wg mnie wartych przeczytania:

·      „Czarnobylska modlitwa” – Swietłana Aleksiejewicz – za tę książkę w 2015 roku otrzymała nagrodę Nobla

·      „Czarnobyl Instrukcja Przetrwania” – Kate Brown

·      „Czarnobyl Spowiedź Reportera” – Igor Kostin – Pierwszy fotoreporter na terenie objętym katastrofą

·      „O północy w Czarnobylu. Nieznana prawda o największej nuklearnej katastrofie” – Adam Higginbottham

·      „Katastrofa w Czarnobylu” – Jerzy Kubowski

·      „Likwidatorzy Czarnobyla” – Paweł Sekuła

Ciekawą pozycją są trzy filmy stworzone przez Dawida Myśliwca z kanału Uwaga! Naukowy Bełkot, które w skondensowany sposób pokazują skutki i przyczyny katastrofy.

Część I
Część II
Część III

Dzisiaj tereny strefy wykluczenia stały się atrakcją turystyczną. W sieci można znaleźć dużą liczbę wycieczek na tereny wysiedlone i do samego budynku reaktora, gdzie przewodnicy oprowadzają turystów i opowiadają o wydarzeniach z 26 kwietnia 1986 roku.

Trialer fabularnego serialu HBO - Czarnobyl

Zdjęcie główne: Carl Montgomery / CC BY (https://creativecommons.org/licenses/by/2.0)


[1] Kate Brown, „Czarnobyl Instrukcja Przetrwania”, Wyd. Czarne, tłum. Tomasz S. Gałązka