Bagienni Architekci Afryki - Hipopotamy

Każdego roku wydeptują ogromne wodne labirynty na afrykańskich mokradłach i, mimo że spędzają większość życia w wodzie, nie potrafią pływać. Mowa o hipopotamach - lądowych kuzynach waleni.


Bagienni Architekci Afryki - Hipopotamy

Jak wspomniano, hipopotamom (Hippopotamus amphibius) najbliżej do waleni: ich linie ewolucyjne rozdzieliły się około 54 milionów lat temu. Wspólny przodek obu grup oddzielił się od reszty parzystokopytnych ledwo 8 milionów lat wcześniej. Od środkowego eocenu (47,8 - 37,8 mln lat temu) do późnego pliocenu żyli przedstawiciele rodziny Anthracotheriidae, od której już w linii prostej wywodzą się współczesne hipopotamy. Prawdopodobnie za życia mogły przypominać mocno wychudzonego hipopotama o stosunkowo wąskiej i niewielkiej głowie, który generalnie bardziej wyglądał na dużą świnię. Posiadały cztery lub pięć palców u każdej szerokiej stopy przystosowanej do manewrowania w błotnistym terenie. Ich szczęki uzbrojone były w aż 44 zęby. Przypuszcza się, że wymarły na skutek globalnych zmian klimatu oraz konkurencji ze świniami oraz hipopotamowatymi. Ostatnie znane Anthracotheriidae: Libycosaurus i Merycopotamus są uznawane za najbliższe współczesnym Hippopotamidae. Najstarszy znany hipopotam pojawił się 16 milionów lat temu, czyli aż 4 miliony lat po ostatnich Anthracotheriidae, nazywał się Kenyapotamus i w miocenie zasiedlał tereny Afryki. Ostatnim wymarłym rodzajem jest Archaeopotamus żyjący od 7,5 do 1,8 miliona lat temu. Uważa się, że jest blisko spokrewniony z rodzajem Hexaprotodon, do którego zalicza się współczesny hipopotam karłowaty. Oba rodzaje charakteryzują się obecnością aż 3 par siekaczy.

Anthracotherium, rysunek, autor: Dmitry Bogdanov

Trochę o samych hipopotamach: są to duże zwierzęta dorastające do 5 metrów długości przy wadze do nawet 4,5 tony. Wydaje się, że samce tych ssaków rosną całe życie, podczas, gdy samice osiągają maksymalne rozmiary w wieku 25 lat. Mają duże i ciężkie kości, które uniemożliwiają im pływanie. Mogą szeroko otwierać pyski dzięki silnemu żwaczowi i mięśniowi dwubrzuścowemu, a rozerwaniu tkanek zapobiega mięsień okrężny ust. Dymorfizm płciowy ukazuje się głównie u znacznie większych samców, które posiadają dodatkowo dużych rozmiarów dolne kły (do 50 cm) i siekacze, które mogą dorastać do 40 cm. Dorosłe osobniki posiadają 36 zębów a cielęta 32. Są pseudoprzeżuwaczami, tzn. mają trzykomorowy żołądek, podczas gdy przeżuwacze mają czterokomorowy, poza tym przeżuwają pokarm tylko raz a nie dwa. Zrogowaciałe wargi służą do zrywania wodnych roślin i trawy, które następnie są miażdżone przez duże i mocne trzonowce. Samce, podobnie jak u waleni, mają jądra i penisy schowane wewnątrz ciała, dodatkowo nie występuje worek mosznowy. U samic z kolei przedsionek pochwy posiada dwa zauważalne uchyłki o nieznanej funkcji.

Pomimo pozornej ociężałości potrafią osiągać bardzo duże prędkości do 30 km/h. Nie są zdolne do skakania, ale często wspinają się na strome brzegi zbiorników wodnych. Raczej unikają głębokich wód, ale kiedy już się na nie zapuszczają, co jakiś czas muszą odbijać się od dna, by zaczerpnąć powietrza. Wędrując tak po dnach rzek, tworzą charakterystyczne labirynty widoczne z lotu ptaka. Żyją dosyć długo, średnio od 40 do 50 lat, ale najstarsza hipopotamica miała 61 lat. Posiadają bardzo krótkie nogi w porównaniu do innych przedstawicieli megafauny. Miednica jest pochylona pod kątem około 45 stopni do płaszczyzny podłoża. Ich stopy nie są stricte palcochodne a semipalcochodne.

Szkielet hipopotama nilowego, autor: Richard Lydekker

W przeciwieństwie do większości ziemno-wodnych ssaków są bardzo słabo owłosione. Jest to szczególnie odczuwalne w porze kiedy ich delikatna skóra na brzuchu nie może być stale zwilżona. Szukają wtedy cienia i trawy, żeby się w nich położyć. Wcale nie oznacza to, że mają cienką i łatwą do uszkodzenia skórę - ma ona aż 6 cm grubości, ale za to tkanka podskórna jest raczej mało obfita. Posiadają gruczoły, które wydzielają zawierającą kwas hiposudorowy i norhiposudorowy zasadową substancję, która jest czasem nazywana krwistym potem. Wydzielina ta chroni zwierzę przed słońcem i ma działanie bakteriobójcze, ale nie zapobiega pękaniu skóry, jeśli hipopotam za długo przebywa poza wodą. Mieszanina ta jest wydzielana nawet, gdy zwierzę długo nie je, co może implikować, że pigmenty w niej obecne nie są pozyskiwane z pożywienia, ale raczej organizm sam je syntetyzuje na przykład z aminokwasów endogennych jak tyrozyna. W przeciwieństwie do waleni nie występuje u nich szczególnie wydatna puszka mózgowa, można powiedzieć nawet, że jest ona wyjątkowo niewielka jak na parzystokopytne. Nie świadczy to raczej na korzyść wysokiej inteligencji tych zwierząt. Dodatkowo ich łuki brwiowe położone są wysoko, co jest związane z obecnością oczu na szczycie głowy.

Hipopotam z widoczną czerwoną wydzieliną, autor: Marco Pozzi

Mimo że często żyją w dosyć dużych skupiskach, to nie są zwierzętami społecznymi. Nie występuje u nich również żaden wyraźny dymorfizm płciowy. Samce są bardzo terytorialne w wodzie i często toczą walki z innymi o niewielki obszar zbiornika, gdzie rezydują samice. Nietrudno się domyślić, że chodzi o seks: tylko byk kontrolujący dany teren może kopulować z żyjącymi tam krowami.
Samce oznaczają terytoria kałem, który rozrzucają po okolicy ogonem. O dziwo dzieciobójstwo występuje rzadko i tylko w bardzo niekorzystnych warunkach takich jak zbyt zatłoczone zbiorniki i brak pokarmu.

Hipopotam karłowaty (Hexaprotodon liberiensis) pod wodą, źródło: shutterstock

Potrafią podobnie jak walenie komunikować się przy pomocy wydawanych pod wodą dźwięków, ale nie wiadomo, jakie może być ich rzeczywiste znaczenie.
Według badań przeprowadzonych w 2002 roku przez zespół Laury Graham cykl menstruacyjny hipopotamów trwa ok. 35,3 dnia (niepewność pomiarowa wyniosła 1,3 dnia). Poziomy progestagenu w odchodach wahały się od 44,6 do 309,5 ng/g w fazie przedrujowej. Ciąża średnio trwała ok. 231,9 dni i w jej trakcie progestagen utrzymywał się na wysokim poziomie ok. 833,5 ng/g. Z artykułu wynika również, że aż 63,6% ciąż miało miejsce w porze deszczowej. Cielęta rodzą się w większości przypadków w wodzie i pozostają w niej dla bezpieczeństwa gdy matka oddala się żerować. Istnieją przesłanki, że w razie niekorzystnych warunków okres dzieciństwa się wydłuża i młode mogą ssać mleko od kilku krów w podobnym czasie. Hipopotamice produkują mleko nie dłużej niż rok. W dziczy osiągają dojrzałość po 6-13 latach. Wcześniej jako cielęta są narażone na ataki krokodyli, hien i lwów.

Mała hipopotamica Fiona w zoo w Cincinnati, autor: Liz Dufour

W 1980 cztery hipopotamy zostały sprowadzone do Kolumbii do prywatnej menażerii Pablo Escobara. Po jego śmierci udało im się wydostać poza posesję. Przed 2007 zanotowano szesnaście osobników, a do grudnia 2019 szacuje się, że było ich od 65 do 80 na obszarze 2000 km2. W ciągu kolejnej dekady szacuje się, że liczba ta ma wzrosnąć do 150 osobników rozsianych na 13 500 km2. Część aktywistów jest za odstrzałem, ponieważ jako obcy gatunek mogą dewastować endemiczną roślinność, a ich odchody truć ryby i inne słodkowodne organizmy, dodatkowo naukowcy spodziewają się konkurencji z zagrożonymi wyginięciem manatami karaibskimi, wydrami długoogonowymi i kajmanami okularowymi. Z drugiej strony słychać głosy o tym, że minerały zawarte w odchodach hipopotamów i okazjonalne śnięcia ryb mogą mieć pozytywny wpływ na ekosystem. Argumentują również, że jeszcze kilka milionów lat temu na tym terenie mieszkały bardzo podobne olbrzymy z rodzaju Toxodon.

W 2009 łowcy nagród upolowali jednego ze zbiegłych samców, który razem z kilkoma innymi osobnikami zabił kilka sztuk bydła i zaatakował ludzi.

Egipska bogini Tawaret

Hipopotam jest obecny w kulturze od wielu wieków. Starożytni egipcjanie uznawali czerwonego hipopotama (prawdopodobnie chodzi o tzw. krwawy pot) za zwiastun boga Seta i symbol siły. Z drugiej strony Tawaret bogini - macierzyństwa i płodności - była przedstawiana jako ciężarna kobieta z głową hipopotama i stopami lwa. Behemoth z kolei w Księdze Hioba został opisany jako zwierzę o niezwykłej mocy zamieszkujące koryta rzek, co może wskazywać na to, że był wzorowany na głównym bohaterze artykułu. Najwcześniejsze dowody na interakcje z ludźmi pochodzą z odkryć J. Desmonda Clarka w formacji Bouri w Etipii, które wskazują na to, że polowania na te zwierzęta miały miejsce już 160 000 lat temu. Naukowcy doszli do takiego wniosku, po zbadaniu uszkodzeń na znalezionych tam kościach hipopotamów.

Z jednej strony są gatunkiem narażonym a hipopotam karłowaty zagrożonym, z drugiej mogą stać się także inwazyjnym. Jest to także jedno z najgroźniejszych zwierząt na świecie, często też plądruje uprawy lokalnych rolników, przez co występują konflikty. Mimo wszystko to jednak ważny element różnych ekosystemów i powinien być chroniony. Jego przyszłość w chwili obecnej nie jest w większym stopniu zagrożona i nie powinniśmy dopuścić do takiego scenariusza.


Źródła:

Gatesy, J. (1 May 1997). "More DNA support for a Cetacea/Hippopotamidae clade: the blood-clotting protein gene gamma-fibrinogen" (PDF). Molecular Biology and Evolution. 14 (5): 537–543. doi:10.1093/oxfordjournals.molbev.a025790. PMID 9159931

Kimiko Hashimoto; Yoko Saikawa; Masaya Nakata (2007). "Studies on the red sweat of the Hippopotamus amphibius" (PDF). Pure Appl. Chem. 79 (4): 507–517. doi:10.1351/pac200779040507

Ursing, B.M.; Arnason U. (1998). "Analyses of mitochondrial genomes strongly support a hippopotamus-whale clade". Proceedings of the Royal Society. 265 (1412): 2251–5. doi:10.1098/rspb.1998.0567. PMC 1689531. PMID 9881471

Boisserie, Jean-Renaud; Lihoreau, Fabrice; Brunet, Michel (2005). "Origins of Hippopotamidae (Mammalia, Cetartiodactyla): towards resolution". Zoologica Scripta. 34 (2): 119–143. doi:10.1111/j.1463-6409.2005.00183.x

Stewart Keith Eltringham “The Hippos: Natural History and Conservation” Princeton University Press, 1999 - 184

Saikawa, Y., Hashimoto, K., Nakata, M. et al. The red sweat of the hippopotamus. Nature 429, 363 (2004). https://doi.org/10.1038/429363a

Graham L.H.; Reid K.; Webster T.; Richards M.; Joseph S. (2002). "Endocrine patterns associated with reproduction in the Nile hippopotamus (Hippopotamus amphibius) as assessed by fecal progestagen analysis". General and Comparative Endocrinology. 128 (1): 74–81. doi:10.1016/S0016-6480(02)00066-7. PMID 12270790

http://ielc.libguides.com/sdzg/factsheets/hippopotamus/reproduction

http://news.bbc.co.uk/2/hi/americas/8145676.stm

Metzeger, Bruce M.; Coogan, Michael D. f, eds. (1993). The Oxford Companion to the Bible. Oxford, UK: Oxford University Press. p. 76. ISBN 978-0-19-504645-8.

Clark, JD; Beyene, Y; WoldeGabriel, G; Hart, WK; Renne, PR; Gilbert, H; Defleur, A; Suwa, G; et al. (2003). "Stratigraphic, chronological and behavioural contexts of Pleistocene Homo sapiens from Middle Awash, Ethiopia". Nature. 423 (6941): 747–52. Bibcode:2003Natur.423..747C. doi:10.1038/nature01670. PMID 12802333

Obraz tytułowy należy do Dee Ann Roelofsz