Gdy słyszę wyraz „naczelne” widzę przede wszystkim wszelkiego rodzaju małpy człekokształtne, szerokonose, lemury i wszelkiego rodzaju wyraki. Co odróżnia je od innych ssaków i w ogóle zwierząt?

Gereza abisyńska

Między innymi wyjątkowe w skali całej gromady ssaków więzi stadne, organizacja społeczna, zmniejszone w stosunku do reszty rzędów, nie licząc waleni, które je utraciły wskutek zmiany środowiska życia, owłosienie, stosunkowo płaska czaszka porównując do choćby kopytnych czy drapieżnych, mózgoczaszka zajmująca znaczną część całej czaszki, dłonie wyposażone w opatrzone paznokciami zręczne palce, u wielu prymitywnych gatunków chwytny ogon, oczy osadzone z przodu głowy, co umożliwia stereoskopowe widzenie, zredukowany zmysł węchu i dosyć smukła budowa ciała.

Rozwijają się dosyć wolno w stosunku do reszty ssaków, bo młode mogą pozostawać przy matce nawet kilka lat podobnie do delfinów i słoni. Trudno też w ogóle wspominać o naczelnych bez wymienienia gatunku Homo sapiens, który w ciągu ostatnich 170 tysięcy lat całkowicie podporządkował sobie planetę Ziemię, jednak nie o nim ten artykuł.

Rozella białolica

Z czego przede wszystkim kojarzymy małpy i lemury? Żyją w lasach tropikalnych - to jedno, dobrze poruszają się wśród drzew - to drugie. Mamy też przykładowo pawiany i dżelady, które zajęły podobnie do wymarłych Australopiteków i Homo Habilis sawanny. Czemu o tym mówię? Bo istnieje inny rząd w gromadzie bardzo dawno oddzielonej od ssaków, bo już w Karbonie, który zajął podobne nisze ekologiczne, co naczelne. Mowa o papugowych. Te barwne ptaki również zamieszkują lasy tropikalne praktycznie wszystkich kontynentów oraz tereny trawiaste, są w dużej mierze wszystkożerne i wspinają się po drzewach, zamiast ogona korzystają z mocnego, zakrzywionego dzioba.

Homo sapiens

Jedną z cech, z których najbardziej kojarzymy naczelne, jest inteligencja - u nas tak wysoka, że możemy przeczytać i zrozumieć ten tekst, ale nie jest prawdą, jakoby wszystkie naczelne były jakoś wyjątkowo inteligentne w porównaniu do reszty zwierząt. Przeciętna małpiatka zachowuje się bardzo podobnie do kopytnych - ucieka w razie zagrożenia, wydaje różnorodne dźwięki i jest przystosowana do wyczerpującego ruchu - czasem wśród koron drzew jak czepiaki, czasem do biegania jak pawiany.

Papugi z kolei w większości jednak preferują drzewa, w ostateczności krzewy i trawy jak przykładowo kakadu. Nie ma co się im zresztą dziwić. Są zagrożone - groźny drapieżnik jak pies dingo czy diabeł tasmański z chęcią posiliłby się na soczystym mięsie nimfy. Podobnie pewnie “myślały” naczelne, gdy wchodziły na drzewa. Współcześnie są zagrożone, nie licząc człowieka, ze strony dużych jastrzębiowatych, lampartów, lwów, hien i wielu innych - są łatwymi ofiarami - nie mają pazurów, dużych kłów, nie osiągają, nie licząc goryli, dużych rozmiarów, nie są jadowite ani nie mają pancerza - wprost idealna ofiara dla początkujących myśliwych i łatwy kąsek dla tych bardziej doświadczonych, z papugami jest podobnie.

modzele pośladkowe pawiana

Podobnie do papug wiele małp może się poszczycić kolorowymi wytworami naskórka. Przykładowo samce wielu gatunków małp Starego Świata posiadają modzele pośladkowe, które są szczególnie widoczne w okresie godowym. Są to sporych rozmiarów zgrubienia naskórka w dolnej części pośladków, często oprócz nich same pośladki są jaskrawo ubarwione, co ma przywabiać samice.

U papug z kolei dymorfizm płciowy jest znikomy i samce od samic można odróżnić najwyżej po takich znikomych cechach jak kolor woskówki czy niewielkie różnice w rozmiarach niektórych części ciała, na przykład głowy.

Samica Bonobo z młodym

Inteligencja małp pozwala im na tworzenie hierarchicznych społeczności podobnych do tych, w których żyją współcześnie jedynie ludy pierwotne, jak Indianie, Sentinelczycy, Pigmeje czy Inuici, gdzie występuje albo skrajny kult siły jednostki lub grupy rządzącej albo egalitaryzm oparty na niepozwalaniu jednostce na wywyższanie się. Przykładowo, gdy myśliwemu uda się upolować naprawdę ogromnego bizona, nie chwali się tym, a jedynie stawia przed swoim namiotem zakrwawioną dzidę, niech ona świadczy o jego męstwie. Natomiast gdyby jednak spróbował się przechwalać, zostałby natychmiast wyśmiany i obrzucony obelgami na temat swojej żałosnej zdobyczy przez innych członków plemienia, którzy nie chcą pozwolić rządzącym na despotyzm i ekskluzywność.

Przykład takiego zachowania może potwierdzić fakt, że wódz Barujów, który przywłaszczył sobie inwentarz innych mężczyzn i zmusił ich żony do stosunków seksualnych, został zabity, tak jak przywódca plemienia Kaupuku, który nadużył swojej władzy. Podobne przypadki zdarzały się również wśród małp człekokształtnych. Istnieje wiele przykładów ostracyzmu wśród szympansów.

Chyba najbardziej klarownym przykładem jest sytuacja w populacji z Gombe Stream. Tamtejsze stado szympansów dwukrotnie masowo rzucało się na samozwańczego przywódcę - Goblina - i dwukrotnie weterynarze musieli go ratować. Wynikało to z jego rządów, które naukowcy opisywali jako “burzliwe”.

Papugi z racji na mniej zażyłe relacje społeczne i brak tak mocno zarysowanej hierarchii nie posiadają raczej w stadach wodza, samicy alfa i tego podobnych, ale między pojedynczymi osobnikami występują naprawdę mocne związki, które trwają do końca życia obu ptaków. Papuga, której partner umarł, często staje się apatyczna, długo śpi i nawołuje nieżyjącego przyjaciela, z czasem przestaje, ale najczęściej nie wiąże się już z innym i do końca życia pozostaje samotna.

Wyjec czarny

Jeśli z kolei chodzi o budowę krtani małp, nawet tych człekokształtnych z rodziny Hominidae, to nie pozwala ona na wydawanie żadnych dźwięków choćby odrobinę podobnych do ludzkiej mowy. W naturze jednak korzystają z różnego rodzaju okrzyków i gestów, którymi ostrzegają się nawzajem przed zagrożeniem. Często poszczególne okrzyki mogą nawet precyzyjnie określać, skąd pochodzi zagrożenie albo czym ono konkretnie jest, co jest wynikiem między innymi ich wysoko rozwiniętego i pofałdowanego kresomózgowia, czyli tak zwanej kory mózgowej.

U papug sprawa przedstawia się ze zgoła innej strony. Ich krtań umożliwia im wydawanie całej gamy najprzeróżniejszych odgłosów i ich naśladownictwa, co może świadczyć o dobrze rozwiniętej korze słuchowej. Większość przedstawicieli papugowych potrafi także komunikować członkom swojego stada o zbliżającym się zagrożeniu. Umiejętność tych ptaków do naśladowania różnorodnych dźwięków została przez ludzi doceniona i takim sposobem obecnie właśnie papugi są najpopularniejszymi ptakami spotykanymi w hodowli, zarówno amatorskiej, jak i specjalistycznej. Niektóre gatunki, jak na przykład Papużka falista, na drodze chowu wsobnego zyskała wiele cenionych odmian barwnych, przez co jej cena zmienia się za względu na poszczególne rodzaje upierzenia.

Samiec Papużki falistej (widoczna niebieska woskówka)

U papug generalnie częściej występuje dominacja samic. Jest to tak zwany system matriarchalny - to samice decydują o tym, czy dopuścić partnera do siebie i częściej wykazują inicjatywę przywódczą w stadzie. Dobrym przykładem takiego zachowania jest właśnie wspomniana wcześniej papużka falista (Melopsittacus undulatus). Samice tego gatunku są o wiele bardziej agresywne od samców i nad nimi niemal całkiem dominują.

Samce są towarzyskie, czasem młodociane osobniki nawet między sobą udają kopulację. Dawniej twierdzono, jakoby takie zachowanie ma im pomagać w nawiązywaniu relacji z mało towarzyskimi samicami, ale szybko obalono tę hipotezę. Młode samice zachowują się w swoim towarzystwie podobnie, co jest kolejnym przypadkiem homoseksualizmu wśród ptaków po pingwinach, krukowatych i innych gatunkach papug.

Dobrą analogią do tego rodzaju zachowania jest przykład szympansów karłowatych nazywanych również Bonobo, u których społeczeństwo jest również skrajnie matriarchalne, co prowadzi do takich zjawisk, jak pewna sytuacja, która wydarzyła się w jednym z holenderskich ogrodów zoologicznych.

Samiec i samica Bonobo żyli razem długi czas na jednym wybiegu, przez ten okres to samiec dominował i zabierał samicy najlepsze kąski. Gdy wpuszczono tam drugą samicę, sytuacja się odwróciła, samice zaczęły ze sobą współżyć i zabierać samcowi pokarm, co spowodowało, że ten musiał je błagać o jedzenie. Skutkiem było powstanie na wybiegu sytuacji znanej z obserwacji naturalnych populacji szympansa karłowatego. Mianowicie gatunek ten żyje w dżungli i przeciwnie do swojego bliskiego krewnego - szympansa zwyczajnego - wykształcił całkowicie inny model społeczny. W grupach tworzonych przez przedstawicieli tego drugiego gatunku to samce rządzą, krótko, ale rządzą, samice mają tam wysoką pozycję społeczną - głównie te starsze z liczną gromadką dzieci. Te matrony dzięki swoim wpływom bez problemu obalają niesprzyjającym ich interesom wodzów a konkretnie robią to posłuszne im samice.

Była przykładowo sytuacja w również holenderskim zoo, że dwóch samców przez długi czas obserwowanych przez znanego etologa, Fransa de Waal, obaliło poprzedniego wodza i okaleczyło mu mosznę. Koalicja była złożona z podstarzałego, ale doświadczonego i wyrachowanego Yoerena oraz młodego i silnego Nikkiego.

Obalony przez nich samiec alfa zginął w wyniku odniesionych obrażeń a obaj panowie przejęli władzę. Co jest w tym jednak takiego ciekawego? Jedna z samic następnego dnia bez skrępowania zaczęła na wybiegu okładać Nikkiego, dopóki ten nie uciekł przerażony na drzewo. Tutaj pokazała się siła samic i równie szybko jak się pojawiła znikła, gdy Mama - stara samica alfa - skarciła nieposłuszną poddaną.

Nestor Kea

Na koniec mogę tylko napisać, że podobieństwa między papugami i naczelnymi bynajmniej nie są wynikiem wspólnych genów. Naczelne i papugowe są genetycznie, anatomicznie i morfologicznie zupełnie od siebie różne. Pochodzą od zupełnie innych przodków, a ich przodkowie odpowiednio od gadów - ptaki - i pelikozaurów - ssaki.

Wszystkie podane przeze mnie cechy wspólne są jedynie wynikiem konwergencji, czyli ewolucji zbieżnej, dzięki której np. delfiny są powierzchownie podobne do rekinów, ptaszorowate do ptaków w locie, a foki do manatów. Dzielone zarówno przez papugi jak i naczelne trójwymiarowe środowisko lasu tropikalnego wykształciło w obu niespokrewnionych ze sobą grupach organizmów podobne mechanizmy przystosowawcze, jak chwytne kończyny, wysoka inteligencja, dobra pamięć przestrzenna, silne więzi stadne, dieta w dużej mierze oparta na owocach, mniejsze owłosienie i upierzenie w stosunku do reszty gromady czy wysoki stopień komunikacji międzyosobniczej. Te cechy zapewniły im długotrwały sukces.